Kontakt
Teraz Poniedziałek, 16 listopada 2026

Pomnik Marcina Lutra w Bielsku-Białej — historia i co zobaczyć

Przewodnik Marcin Dudek 4 min czytania

Pomnik Marcina Lutra
Fot. palkin · „Marcin Luter pomnik” · licencja CC BY 2.5 · Wikimedia Commons · zdjęcie przeskalowane, kadr dopasowany do formatu strony.

Pomnik Marcina Lutra stoi na placu Marcina Lutra w Bielsku-Białej, w centrum tzw. Bielskiego Syjonu, obok ewangelickiego Kościoła Zbawiciela. Jest to obecnie jedyny w Polsce pomnik Marcina Lutra.

Pomnik Marcina Lutra to figura w pełnej postaci ustawiona na granitowym cokole przed ewangelickim Kościołem Zbawiciela w Bielsku-Białej. Rzeźba przedstawia reformatora w todze z wyciągniętymi przed siebie rękami, trzymającego Biblię; sylwetka mierzy 2,5 metra i waży 690 kilogramów.

Jak wygląda pomnik?

Figura jest pełnofiguracyjna i ubrana w togę. Ręce skierowane są przed siebie, a w dłoniach znajduje się Biblia; ta kompozycja akcentuje gest oraz symbolikę postaci. Wysokość rzeźby to 2,5 metra, masa wynosi 690 kilogramów.

Rzeźbę wykonał wiedeński artysta Franz Vogl. Pomnik stoi na granitowym cokole wykonanym przez miejscowego kamieniarza Theodora Grögera, a sam Vogl wyznaczył miejsce ustawienia oraz zaprojektował zieleń otaczającą monument.

Jak powstał pomnik?

Pomysł wzniesienia pomnika wyszedł od właściciela fabryki włókienniczej w Aleksandrowicach, Heirlicha Wilhelma Förstera, i został poparty przez parafię ewangelicką Zbawiciela. Debaty nad projektem nasiliły się w 1897 roku; oficjalny projekt przedstawiono 10 listopada 1897, a na czele powołanego Wydziału dla Wzniesienia Pomnika stanął Adolf Mänhardt senior. Finansowanie pochodziło przede wszystkim z darów członków parafii i ze sprzedaży cegiełek z wizerunkiem pomnika, a także częściowo ze środków gmin ewangelickich w Warszawie i Tomaszowie Mazowieckim.

Jak wybrano autora i jak przebiegało wykonanie?

W 1899 rozpisano konkurs na model pomnika; zgłoszono trzy prace autorów: E. Hegenbartha, Ignatza Rössnera i Franza Vogla. Do realizacji wybrano projekt Vogla. Odlanie rzeźby zlecono wiedeńskiej filii zakładu metalurgicznego Arthura Kruppa z Berndorf, natomiast granitowy cokół wykonała bielska firma kamieniarska Theodora Grögera.

Miejsce postawienia monumentu wybrał sam Vogl. Przygotowania do uroczystości odsłonięcia rozpoczęły się w maju 1900; 11 maja ustawiono granitowy cokół, a na początku września rozpoczęto dekorację placu i informowanie mieszkańców o ceremonii.

Jak wyglądały uroczystości odsłonięcia?

Oficjalne obchody trwały kilka dni. 6 września odbył się wieczór familijny w Strzelnicy w Parku Jubileuszowym im. Franciszka Józefa, podczas którego pastor Artur Schmidt wygłosił mowę o roli protestantyzmu w Austro-Węgrzech. 7 września zorganizowano zebranie Głównego Związku Ewangelickiego Stowarzyszenia Gustawa Adolfa oraz przedstawienie teatralne pod tytułem Martin Luther. Festspiel.

Główne uroczystości miały miejsce 8 września 1900. O 8:30 z wieży kościelnej zabrzmiała melodia wykonywana przez miejską orkiestrę, następnie przeszedł pochód przez przygotowaną bramę ceremonialną. Pastor Artur Schmidt wygłosił przemówienie przedstawiające historię powstania pomnika. Prezes Wydziału dla Wzniesienia Pomnika poprosił o przyjęcie monumentu przez zbór i o stały nadzór nad nim; po przemówieniach złożono wieńce, a uczestnicy udali się na drugie nabożeństwo.

Co stało się z pomnikiem w 1945?

Początkowo wygląd pomnika budził kontrowersje, gdyż twarz Lutra znacznie odbiegała od rzeczywistej fizjonomii duchownego — autor nie dążył do literalnego podobieństwa, lecz do ukazania idei heroizmu i dumy. Monument szybko został zaakceptowany i stał się symbolem miasta oraz społeczności ewangelickiej na Śląsku Cieszyńskim. W 1945 wiele pomników Marcina Lutra w Polsce zostało usuniętych; bielski pomnik został ostrzelany przez radzieckich żołnierzy, nie uległ jednak całkowitej likwidacji, dzięki czemu przetrwał jako jedyny tego typu monument w Polsce.

Informacje praktyczne

Najczęstsze pytania

Gdzie znajduje się Pomnik Marcina Lutra w Bielsku-Białej?
Pomnik stoi na placu Marcina Lutra w centrum tzw. Bielskiego Syjonu, w bezpośrednim sąsiedztwie ewangelickiego Kościoła Zbawiciela.
Kto zaprojektował i wykonał rzeźbę oraz cokół?
Rzeźbę wykonał wiedeński rzeźbiarz Franz Vogl; odlanie powierzono wiedeńskiej filii zakładu metalurgicznego Arthura Kruppa z Berndorf. Granitowy cokół wykonał miejscowy kamieniarz Theodor Gröger.
Kiedy odsłonięto pomnik?
Pomnik został odsłonięty 8 września 1900; przygotowania do uroczystości rozpoczęły się już w maju 1900, a granitowy cokół ustawiono 11 maja.
Czy w Polsce są inne pomniki Marcina Lutra?
Po 1945 większość pomników Marcina Lutra w Polsce została usunięta. Pomnik w Bielsku-Białej został ostrzelany, lecz nie zlikwidowany, dlatego jest obecnie jedynym takim pomnikiem w kraju.

Źródło: Wikipedia (CC BY-SA)

Materiały na portalu są opracowywane przy wsparciu AI.

Marcin Dudek

Nazywam się Marcin Dudek i w redakcji bielskozbliska.pl prowadzę sekcję Przewodnik. Podpowiadam, gdzie zjeść, gdzie się zatrzymać i co zobaczyć w Bielsku-Białej — od ścisłego centrum po okolice, do których warto wyjechać na weekend.

Czytaj również